Nuut op die rak

SAGRES EN SUIDERKRUIS - RAAKPUNTE TUSSEN PORTUGAL EN SUID-AFRIKA DEUR VYF EEUE

O.J.O. Ferreira en Schalk le Roux

Hierdie omvattende oorsig van bykans elke terrein waarop ­Portugal van die vroegste tye af kontak en invloed op of in Suid-Afrika gehad het, is ’n besonderse kultuurhistoriese prestasie.

In die bykans 400 bladsye word 17 temas bespreek wat van die ­suiwer ­historiese oor die vroeë Portu­gese ontdekkingsreisigers tot die politieke en ekonomiese ver­houdinge tussen Suid-Afrika en Portugal en die kunste, ­argitek­tuur, taal en selfs spyse strek.

In elke tema is daar ’n aantal selfstandige essays (altesame 99) oor persone, plekke, gebeure en belange. Die argitek Schalk le Roux het 23 hiervan geskryf. Die meeste daarvan is nuut, hoewel ’n redelike aantal gebaseer is op reeds gepubliseerde werk oor die Portugese deur Ferreira, wat ­professor in geskiedenis aan die Universiteit van Pretoria was.

Dit is moeilik om aan ’n onderwerp te dink wat nie gedek is nie. Selfs die statistiek van Portugese immigrasie na Suid-Afrika kom aan die bod. Suid-Afrikaners wat ’n bepaalde verband met Portugal het, al is hulle “onbenullige” figure in die geskiedenis soos ­Homan of bekendes soos Roy Campbell, word erken. Wie weet byvoorbeeld van Manie Maritz se Portugese verbintenisse, of die Portu­gese digter Fernando Pessoa se Suid-Afrikaanse ­verbintenis? Die meeste mense weet van Portugese restaurante en groentewinkels, maar ken hulle die storie van Portu­gese spyse in Suid-Afrika?

Die werk is deeglike nagevors, keurig geskryf en dit dek ’n ensiklopediese terrein op ’n boeiende en interessante wyse. Die 193 ­illustrasies wat die teks vergesel, gee daaraan ’n diepte en ’n kultuurhistoriese en menslike beeld van ’n tot nog toe grootliks onontginde stuk geskiedenis en kultuur, minstens in Afrikaans.

Die skrywers het bekendheid verwerf as aktiewe navorsers oor die rol van die Portugese en oor die argitektuur waarvoor ­albei ook deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns bekroon is. Die verhaal van die wedersydse intermens­like, kulturele en politiek-ekonomiese betrekkinge tussen Suid-Afrika en Portugal word van die vroegste tye tot by die huwelik van Trevor Manuel met ’n ­Portugese vrou ­behandel.

Nie net Ferreira en Le Roux se eie navorsing nie, maar ook dié van nagraadse studente (meestal ongepubliseerde of beperk ­gepubli­seerde proefskrifte), by wie se navorsing hulle kennelik betrokke was, word bekend ­gestel. Vergelyk byvoorbeeld die reeks essays waar van Valerie ­Esterhuizen se werk oor Portu­gese keramiek gebruik gemaak word en Le Roux se werk oor die Portugese argitektuur.

Hierdie werk is duidelik die resultaat van ’n leeftyd van ’n baie persoonlike verhouding met die Portugese verbintenis met Suid-Afrika. Die feit dat Cobus Ferreira se stamvader Portugees was en dat hy die Ferreiras se geskiedenis in Suid-Afrika nagevors het, het duidelik hierdie besondere ­belangstelling in en ’n leeftyd ­gewy aan navorsing oor die ­Portugese se rol in Suid-Afrika ­geïnspireer. Die Afrikaanse literatuur is daardeur verryk.

As die vroeë pioniers­geskiede­nis van die Voortrekkers se kontak met die Portugese bekyk word, ontstaan die vraag onwillekeurig hoe het Louis ­Tregardt en Manie Maritz (en die Boere in die algemeen) met die Portugese gekommunikeer? Hulle kon seker nie, minstens nie in die begin nie, Portugees praat nie, hoewel Carolus ­Tregardt teen 1843 Portugees kon praat. Interessantheids­hal­we: FV Engelenburg van De Volkstem was ook in ­bepaalde opsigte tydens die ­Anglo-Boere­oorlog ’n “banneling” in Europa en het tyd in ­Portugal deurgebring. As ­wynkenner en fynproewer skryf hy in 1901 met waardering oor Portugese kuns, wyn en kos.

’n Mens moet onwillekeurig met die skrywer van die voorwoord, JB Wessel, voormalige Suid-Afrikaanse ambassadeur in Portugal, saamstem. Hy vra die vraag: Waarom is die Amerikaanse en Spaanse ambassades gedurende die rewolusie van 1974 gereeld aangeval maar die ambassade van die mees veroordeelde land in die wêreld, Suid-Afrika, is aan geen moleste ­onderwerp nie? Die antwoord, sê hy, lê verskuil in dié merkwaardige boek oor die gesind­hede tussen Suid-Afrika en die Portugese in die algemeen.

 - ADAMASTOR, GORDONSBAAI. (HARDEBAND, 387 BLADSYE, ISBN 978-0-620-4068-4.)

 - Pieter Kapp is ’n besoekende ­Navorsingsgenoot van die Departement Geskiedenis van die Universiteit van die Vrystaat.